Onlangs werd een omvangrijk boek uit de reeks Albums De Croÿ, valleien van Schelde en Scarpe opgenomen in ons archief. De reeks van albums bevat meer dan 2500 op perkament in opdracht van Karel van Croÿ geschilderde zichten, die hij zorgvuldig bewaarde in zijn librairie te Beaumont. Karel van Croÿ behoorde tot een van de voornaamste families in de Nederlanden, die onder de hertogen van Bourgondië en de Spaanse koningen een aanzienlijke politieke rol vervulde. Zijn biografie is op zich al boeiend: via erfenissen en huwelijken breidde hij het familiebezit uit en wisselde hij zelfs van politieke voorkeur, afhankelijk van het geloof van zijn echtgenote. Als verfijnd edelman stond hij vooral bekend als een fanatiek verzamelaar van archiefstukken, schilderijen, manuscripten, munten en medailles, zorgvuldig bewaard in zijn kastelen te Beaumont en Heverlee.

De vele zichten in perspectief – later bekend als Albums De Croÿ – dienden oorspronkelijk als administratief hulpmiddel om zijn eigendommen, verspreid over Henegouwen, Brabant, Vlaanderen, Namen, Artesië en Picardië, visueel in kaart te brengen. Vermoedelijk dienden de zichten als bijlage aan lijsten met rechten of cijnzen in bepaalde gebieden. Karel liet het hier echter niet bij: hij liet ook beelden maken van de regio’s waar hij als officier of gouverneur actief was, ook al behoorden deze niet tot zijn familiebezit. Onder deze werken bevindt zich tevens een reeks die de oevers van de Schelde, van bron tot monding, in beeld bracht.

Op twee of drie zichten uit deze reeks is terug te vinden wat wij vandaag als Kluisbergen kennen. Hoewel deze schilderijtjes onmiskenbaar waardevolle historische bronnen zijn, blijven zij voor interpretatie vatbaar. In tegenstelling tot een plattegrond kan een perspectief vervormd zijn, zodat het perspectief in een bepaald kader paste, of zodat de maker precies weergeeft wat hij belangrijk achtte. Zo worden op één van de zichten de dorpen Kwaremont en Berchem weergegeven, terwijl op een andere afbeelding Meerse of Ruien – als onbenoemd huizencluster – voorkomt. Voor dit artikel dat dient als teaser om het boek zelf nader te bestuderen, selecteren we het meest betekenisvolle paneel.

Wij vermoeden dat de schilder, Adriaan van Montigny, zich op de flank van de Waaienberg bevond om dit uitzicht op de Scheldevallei vast te leggen. Onderaan de afbeelding vindt men een legendebalk met in het rood aangegeven cijfers: Warmaarde (1), Cormont (Kwaremont) (2), Nove (Ten Hove) (3), Berkem (Berchem) (4), Soeur Grise (klooster) (5), Briquetry (steenbakkerij) (6), Storne (7) en Ponton (8).

Het perspectief is bewust aangepast om alles netjes in één kader te laten passen: het dorp Kwaremont werd linksonder in beeld te dicht bij Berchem geplaatst en de getekende kerktoren wijkt duidelijk af van de werkelijkheid. Berchem verschijnt als een dorp in twee delen: een huizencluster rond de kerk en een tweede groep langs het klooster van de Grijze Zusters. Opvallend is een ruïne of in aanbouw zijnde muren nabij het klooster – mogelijk het gevolg van de verwoesting van het hospitaal in 1579, zoals beschreven in De Lange Weg naar Kluisbergen. In dat jaar werden de “religieusen vande fransoessen verjaecht”, waarna de Fransen het klooster plunderden om het nadien in lichterlaaie te zeten. De afbrokkelende muur op de tekening kan dus duiden op het vernielde hospitaalklooster. Ongetwijfeld heeft de tekenaar de toren van de kloosterkapel iets te groot afgebeeld zodat die bijna dezelfde proportie aanneemt van de omliggende kerken.  Opvallend, al is het wellicht toevallig, is dat in 1609, het jaar waarin het zicht op Berchem werd getekend, het klooster een nieuwe bestemming kreeg. Waar het voorheen als hospitaal en opvangcentrum voor armen diende, richtten de kloosterlingen zich nu op het geven van onderwijs.

Ook rijst de vraag waarom de tekenaar een steenbakkerij opnam in het zicht. Waren daar reeds bakstenen in productie voor de heropbouw van het kloostercomplex? Naast een rokende veldoven zien we een schuur en stapels afgewerkte bakstenen. Op de tekening wordt – hoewel niet in de legende vermeld – een windmolen afgebeeld stroomafwaarts van Berchem. In De Lange Weg naar Kluisbergen suggereert de auteur dat er mogelijk een tweede molen nabij Berchem bestond, naast de molen aan de huidige Molenstraat, maar hij kon deze niet nauwkeurig situeren. Vermoedelijk was deze molen in bezit van de heren van Berchem en verdween hij al vroeg, aangezien hij op latere kaarten niet meer voorkomt.

In de legende is als nummer 7 een alleenstaand gebouw aan de oever van de Schelde afgebeeld, aangeduid met de mysterieuze naam ‘storne’. Hoewel dit gebouw belangrijk genoeg lijkt om in de tekening te worden opgenomen, is het onduidelijk of ‘storne’ verwijst naar de naam van het gebouw zelf, bijvoorbeeld als herberg of woonhuis, of dat het de functie ervan aanduidt. De zoektocht naar een verklaring staat open en suggesties zijn welkom.

Als laatste in de lijst komt de veerpont. Eeuwenlang werden van dit punt mensen en goederen over de Schelde vervoerd. Naast het ponton dat aan de oever ligt, zijn ook het huis en het magazijn van de pontier in de tekening opgenomen. Opvallend is dat de tweede veerpont, ter hoogte van de huidige Scheldebrug, niet in de tekening voorkomt. Een mogelijke verklaring is dat deze in 1609 nog niet bestond, waardoor de pont bij de Grijve de enige overzetplaats was.

Tot slot sluiten we af met enkele details op de tekening die weliswaar weinig historische meerwaarde bieden, maar toch een leuke aanvulling vormen. Langs de oevers van de Schelde zijn imposante bomenrijen ingetekend, iets wat op de andere Scheldezichten zelden voorkomt. Deze bomen dienden als baken: bij overstromingen markeerden ze de vaargeul. En soms zit het in de details: wat zouden de twee mannen, al zingend, dansend of lallend, in de richting van de ‘storne’ van plan zijn?

Ter verduidelijking volgen enkele klassieke kaartfragmenten waarop de cijfers uit de legende van het Album De Croÿ terug te vinden zijn. Het eerste fragment, afkomstig van de Villaretkaart, toont een loop van de Schelde die duidelijk overeenkomt met het perspectief in het album; het laatste fragment plaatst dezelfde punten op een hedendaagse kaart.

Bronnen:

Albums de Croÿ, valleien van Schelde en Scarpe (uitgave Gemeentekrediet, 1990)

De Lange Weg naar Kluisbergen (Berten De Keyzer, 1979)

http://www.geopunt.be (kaartfragmenten)

Pieter-Jan Vanhaesebrouck