Naar aanleiding van de bouw van een nieuwe kapel aan De Kraye verrichte Luc Bellinck uit Ronse met onze hulp wat onderzoek naar deze bijzondere locatie. Hieronder volgen zijn bevindingen…
Een Krayeelkapel? Nog nooit van gehoord! Dat is ook niet verwonderlijk. Het is het gloednieuw kapelletje dat Koen Verbeke op de Kraai heeft laten bouwen, en er heimelijk van droomt om van zijn kapel een halteplaats in de Fiertel te maken…
Officieel heet het: ‘Krayekapel van de Onze-Lieve-Vrouw van Eynsdaele’.
De Kraye kapel werd ingezegend op 1 juni 2024, de dag waarop Koen in het huwelijk is getreden.
Maar vooraleer hier verder op in te gaan, wil ik het eerst hebben over de ‘Kraai’. Voor de Ronsenaar, en misschien ook voor de Kwaremontenaar, de ‘Kroeie’ genoemd. Want over de Kraai is veel meer te vertellen dan een verklaring van de plaatsnaam.
De Kraai als toponiem
Geografische is de Kraai te situeren in het uiterste noordwesten van de stad Ronse. Het is het driegemeentenpunt, waar Russeignies, Kwaremont en Ronse samenkomen.
De Karnemelkbeekstraat, Dalstraat en Eisdale (als straat) grenzen Ronse af van de andere twee gemeenten. De Kraaistraat ligt evenwel al op grondgebied Kwaremont(6).
Het bos – grondgebied Russeignies en dus Wallonië – boordt de Kraai ten westen af.
Met dit bos in de onmiddellijke omgeving is het aannemelijk dat daar kraaien werden/worden aangetroffen/gespot, niet? Maar er is meer …
Waarschijnlijk kreeg deze plaats, dit gehucht niet toevallig zijn naam.
Dit zal hieronder duidelijk gemaakt worden.
De kraai als vogelsoort
Kraaien (Corvidae) of kraaiachtigen zijn een vogelfamilie in de orde van de zangvogels (Passeriformes).(3)
Kraaien zijn grote, zwarte vogels die bekend staan om hun aanpassingsvermogen, hun luide, harde ‘kras’ én hun intelligentie.(2) Kraaien zijn nog slimmer dan we al dachten, nu blijkt dat ze op dezelfde manier kunnen tellen als kleuters. Ze kunnen raadsels en puzzels oplossen, zich snel aanpassen aan situaties en gereedschap gebruiken om bij voedsel te komen. Zo hebben ze geleerd om harde noten op straat te gooien, zodat die onder de wielen van auto’s openbreken!(13)
Kraaien zijn aaseters, die dode resten van dieren of mensen opruimen en zo ziektes helpen voorkomen. Ze zijn ook heel territoriaal en sociaal: ze leven soms in grote groepen met een complexe sociale structuur. Dat wijst op hun intelligentie.
Ze komen voor in zowel open terreinen als in bosrijke gebieden, van laagland tot bergen.
Spirituele betekenis van de kraai
Veel mensen associëren de kraai met de dood en zien hem als boodschapper van onheil. Zeker, de kraai heeft met de dood te maken. Hij is opruimer van Moeder Aarde en eet wat de natuur hem schenkt aan dode overblijfselen van dieren.(4)
Maar onze voorouders kenden hem ook als de boodschapper van de Oppergod.
In grote delen van de Keltische wereld was Lugh de belangrijkste god. Hij wordt ook geassocieerd met het krachtdier Kraai. De held Bran, wiens naam Kraai of Raaf betekent, was een goddelijke incarnatie of bovenmenselijke figuur die zijn hoofd liet begraven op de heuvel waar later de Tower of London gebouwd werd, om het land te beschermen. De toren werd eeuwenlang bewaakt door raven en toen hij in de 2de WO gebombardeerd werd, verdwenen de raven. Churchill (lid van een druïdenorde) liet nieuwe raven aanvoeren om de bescherming van de ‘Ravengod’ verder te zetten.(5)
In de Kelto-Germaanse wereld gold de kraai als een wijsheidssymbool. In die context is het misschien interessant te wijzen op het volksgezegde: “Alles komt uit, al brengen de kraaien het uit”…
Het feit dat dit gehucht “De Kraaie” wordt genoemd doet al vermoeden dat dit verwijst naar een oord vol onheil, zo schrijft Marc De Donder in een mail naar Bert Dekimpe (bibliothecaris van Kluisbergen). De kraai is een kleinere versie van de raaf.
Maar de Kraai is ook historisch niet onbelangrijk.
Historische betekenis van de Kraai
De Sint-Amanduseik
Bij E. Devos lezen we, als concentratiegebied waar het ‘slechte’ zich schuilhield, ‘op de grens van Russeignies, Kwaremont en Ronse stond – midden op een kruispunt bij de Kraai, omringd door verschillende kapelletjes – een enorme eik, ook Sint-Amandseik genoemd. De Fiertelommegang passeerde bij deze eik, tot hij in 1634 op last van graaf Jan van Nassau omgehakt werd.’(8)
Kaartfragment uit “De lange weg naar Kluisbergen”. Nr. 29 is de St.-Amandseecke
Berten De keyser: ‘Zeer vermoedelijk was nog een legende verbonden aan de St Amandseecke te Kwaremont waar in de vroegere periode (vóór 1600) de fiertel van Ronse voorbijtrok, alvorens, na het omhakken van de boom, de tocht ingekort werd tot aan de Craeye in de zuidelijke hoek van Kwaremont, parochie die trouwens toegewijd is aan St Amands.’ (LWNK, p. 404)
En verder:
St Amandseecke:
straete lopende van de St Amandseecke naar de Pontstraete (1650 RvVl. 12296).
Is werkelijk een boom als grensafbakening; herinnert aan bekeringswerk van St Amandus (LWNK, p. 69).
De galg van Kwaremont
Op de Ferrariskaart uit 1771 staat de galg van Kwaremont afgebeeld. Deze galg stond in het gehucht de Kraye, waar we de Kraaistraat aan overgehouden hebben. Een kraai werd ook de ‘galgvogel’ genoemd omdat deze lijkenpikkers gelokt werden door de levenloze lichamen die aan de galg hingen. Na een tijdje werden de gehangenen van de galg gehaald en ter plaatse begraven. Dus het toponiem de ‘Kraye’ verwijst naar een luguber stukje land waar kraaien nooit veraf waren.(10)
De galg aan de Kraai. De straat onderaan is de huidige Eisdale. Waar op de kaart de bomenrij staat getekend, loopt de huidige Kraaistraat (kaartfragment Ferraris).
In LWNK p. 285:
‘Gevangenen werden tijdelijk (1625) – in afwachting van hun executie? – naar de herberghe de Craye (of De Vuilen Voorschoot) geleid.’
Op een kaart uit ca 1745 (Villaret) staat een vermelding ‘justice’ met het symbooltje van een galg. Daaronder staat ‘La Corneille’ (De Kraai).
De ligging van een galg werd niet lukraak gekozen. Ze stond meestal op de grens van een rechtsgebied, langs een toegangsweg naar het dorps/stadscentrum. Haar afschrikkingseffect miste haar doel niet, bij iedereen die de heerlijkheid wou betreden.
Het was dan ook geen toeval dat bij voorbeeld de Fiertel langs diverse galgen liep, waarbij de bedevaart passeerde langs de galgen van de Kraai en Zulzeke. De galg van Zulzeke stond op het einde van de Zandstraat aan de grens met Ronse (ter hoogte van de verkeerslichten boven de Kruisstraat). Aan de overzijde van de straat stond de galg van Nukerke en aan de andere kant van het kruispunt, de galg van Ronse. Drie galgen bij elkaar! We kunnen dus terecht spreken van een galgenveld.(11)
In Ronse spreken we nog steeds van de ‘Kruisies’, ter cruce was de Middelnederlandse benaming voor ‘bij de galg’.
In tegenstelling tot de landelijke gebieden, gebeurde een executie in de steden vaak in het centrum van de stad, bijvoorbeeld op het marktplein tijdens de marktdag. Het ophangen van veroordeelden was een publieke aangelegenheid waarbij men trachtte om zoveel mogelijk aanwezigen te vergaren, in een poging om de werking van de wet goed in te prenten bij de burgers. De galg diende dus eeuwenlang enerzijds als strafmaatregel, anderzijds ook als middel op de bevolking in de pas te doen lopen.(10)
De Kraai en de link met de Fiertel
Zoals hierboven reeds vermeld werd, lezen we in ‘Het middeleeuwse Ronse’:
‘op de grens van Russeignies, Kwaremont en Ronse stond – midden op een kruispunt bij de Kraai, omringd door verschillende kapelletjes – een enorme eik, ook Sint-Amandseik genoemd. De Fiertelommegang passeerde bij deze eik, tot hij in 1634 op last van graaf Jan van Nassau omgehakt werd.’(8)
En verder:
‘In 1673 kregen de Fiertelgangers van het kapittel het verbod opgelegd betreffende het omwandelen rond bepaalde bomen, het ’tournoyment à l’entour … de certains arbres en la Procession’(7)
Maar Berten De Keyser houdt er evenwel een andere visie op na. Hij verhaalt: ‘Bij gelegenheid van een proces in verband met de straatschouwing van 1625-1630 vertelt Joos van Habosch dat hij zijn vader hoorde zeggen “dat selfs de ommeganck ende processe van St Hermes tot Ronsse eertyts jaerlyckx hadde ghepasseert al deselve questieuse straete (van de Pontstraete naer de Lamontstraete) tot dat denselven ommeganck vercurt wiert ende ginck lancxt de Craye.” Daar stond ook op de straete een oeroude eik, de St Amantseecke die omgehakt werd in verband met de reglementen van de straatschouwing.’ (LWNK, p.285)
Waarom van de Krayekapel een halte- of rustplaats maken?
Argumenten die hiervoor kunnen pleiten:
- De Krayekapel ligt boven de Karnemelkbeekstraat. Het zou als een welverdiende rustpauze ingelast kunnen worden na de lastige beklimming van dat stukje Romeinse heirweg.
- Zoals aangehaald, is de Kraai (ook) een historische plek met o.a. de galg van Kwaremont en de St-Amandseik, waar de Fiertel vóór 1600 aan voorbij ging en later omgehakt werd door graaf Jan van Nassau.
- De Kraai als halteplaats – symbolisch: een moment stilstaan bij … – zou perfect passen binnen de filosofie van de Fiertel.
- De Kraai, waar vroeger de Amandseik stond, roept reminiscenties op aan Amandus – de apostel van Vlaanderen – die ook Ronse heeft gekerstend.
- Volgens Eric Devos stonden vroeger ook al kapelletjes op de Kraai. Met de bouw van dat nieuw kapelletje wordt dus terug aangeknoopt bij het verleden.
- Dat in de kapel het O.L.-Vrouwbeeld zal prijken, afkomstig uit de grot van Heynsdale (vroeger Provinciaal Instituut), maakt het plaatje volledig. Want De Fiertel volgt sinds een paar jaar terug de oude weg doorheen het domein Heynsdale.
De mens wikt, maar… de verantwoordelijken beschikken.
Schijver van dit artikel heeft de kaarten op tafel gelegd. Hij denkt dat zijn voorstel een meerwaarde voor de Fiertel zou kunnen betekenen. Maar …
Het is nu aan de verantwoordelijken om na rijp beraad, een wijze beslissing te nemen!
Bronnen:
(2) natuurpunt.be
(3) nl.wikipedia.org
(6) Bert Dekimpe, mail
(7) Vaincq. Brief Recueil des Vies de S. Hermès, de S. Corneille, S. Cyprian et de S. Célestin, Patrons de Renaix. Doornik 1673.
(8) Devos Eric. Het middeleeuwse Ronse. Een alternatieve geschiedenis. GKR, Ronse, 2015.
Valgaerts E. & Machiels L. De Keltische erfenis. Riten en symbolen in het volksgeloof. Stichting Mens en Kultuur, Gent.
(10) Vanhaesebrouck Pieter-Jan. De exter op de galg. In Erfdeel Kluisbergen 201601.
(11) Hoorenbaultkaart Erfdeel Kluisbergen 53
(12) Erfdeel Kluisbergen 52
(12) De Keyser Berten. De Lange Weg naar Kluisbergen. Kluisbergen, Gemeentebestuur, 1978.
(13) Technologie & Wetenschap. “1,2,3,4”: kraaien kunnen leren tellen zoals kleuters, blijkt uit experiment. Za. 25 mei 2024.
erfdeelkluisbergen.com 